ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ

Συστημικά τα αίτια απασφάλισης της επόμενης κρίσης

ΣAΒΒΑΣ Γ. ΡΟΜΠΟΛΗΣ- ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Γ. ΜΠΕΤΣΗΣ
Αρχές και πρότυπα οργάνωσης - λειτουργίας της κοινωνικής ασφάλισης - Κεντρική Εικόνα

Των

Σάββα Γ.Ρομπόλη

Ομ. Καθηγητή Παντείου Πανεπιστημίου

Βασίλειου Γ. Μπέτση

Υποψ. Διδάκτορα Παντείου Πανεπιστημίου

Η πρόσφατη οικονομική κρίση, μεταξύ των άλλων, του μοντέλου της παγκοσμιοποίησης, δεν οδήγησε, όπως προκύπτει εκ του αποτελέσματος, τις πολιτικές ηγεσίες, τα κράτη και τους διεθνείς οργανισμούς στην διαμόρφωση ενός εναλλακτικού πολιτικού και δημοκρατικού πλαισίου καθώς και ελέγχου της διεθνοποίησης της οικονομίας, αναβάθμισης των κοινωνικών και εργασιακών δικαιωμάτων και ανασυγκρότησης του κοινωνικού κράτους. Αντίθετα, οι ασκούμενες δημόσιες πολιτικές, για παράδειγμα στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, επικεντρώνονται στην μείωση των μισθών, την αποδιάρθρωση των εργασιακών σχέσεων, την διεύρυνση των ευέλικτων μορφών απασχόλησης, την αποδόμηση του κοινωνικού κράτους, την ανησυχητική μείωση των κοινωνικών δαπανών, τις ηλεκτρονικές πλατφόρμες εργασίας, επαγγελματικής και οικονομικής δραστηριότητας και γενικότερα την Ουμπεροποίηση (Uberisation) της αγοράς εργασίας.

Οι εξελίξεις αυτές συνέβαλαν, μεταξύ των άλλων, στην σταδιακή ανατροπή του μοντέλου της κοινωνικής διαπραγμάτευσης και της ικανοποίησης των κοινωνικών αναγκών και την εγκαθίδρυση του μοντέλου της ατομικής σύμβασης, υπονομεύοντας τα συλλογικά εργασιακά δικαιώματα, την κοινωνική συνοχή και την κοινωνική αλληλεγγύη. Οι συνθήκες αυτές κοινωνικής αποδιάρθρωσης και αβεβαιότητας τροφοδοτούν την ανάδειξη και διεύρυνση της επιρροής εθνοτικών και εθνικιστικών πολιτικών δυνάμεων στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (π.χ. Brexit, Αυστρία, Ουγγαρία, Ιταλία, κ.λ.π.) και τις ΗΠΑ καθώς και αντίστοιχες πολιτικές συμπεριφορές απέναντι στα νέα προσφυγικά και μεταναστευτικά ρεύματα προς την γηραιά ήπειρο. Ταυτόχρονα, οι συνθήκες αυτές κοινωνικής αποδιάρθρωσης και καθίζησης του μισθολογικού και μη μισθολογικού κόστους εργασίας, ανεργίας, συρρίκνωσης των κοινωνικών δαπανών, φτωχοποίησης του πληθυσμού, κ.λ.π., σε περιβάλλον μετάβασης από το τεχνολογικό στο ρομποτικό μοντέλο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, οδηγούν, κατά την πρόσφατη διεθνή βιβλιογραφία, στο ανησυχητικό φαινόμενο για την ευρωπαϊκή και διεθνή οικονομία, της μη επιβεβαίωσης της καμπύλης Philips, με την έννοια ότι η ποσοστιαία μείωση του επιπέδου της ανεργίας, π.χ. σε Ευρωπαϊκή Ένωση και ΗΠΑ, δεν συνοδεύεται από την αύξηση των μισθών, την αύξηση της κατανάλωσης, της ζήτησης και του πληθωρισμού.

Πράγματι, οι πολιτικές ηγεσίες, οι κεντρικές τράπεζες, οι διεθνείς οργανισμοί αναγνωρίζουν και ανησυχούν γι’ αυτή την αβεβαιότητα που απειλεί την ευρωπαϊκή και διεθνή οικονομία, αναμένοντας ότι η επόμενη παγκόσμια κρίση δεν θα αργήσει να έλθει, δεδομένου ότι οι ασκούμενες νεοφιλελεύθερες πολιτικές λιτότητας, ύφεσης, ανεργίας, χαμηλού (1,2%) πληθωρισμού, λειτουργούν ως «παγίδα απασφάλισης» της επόμενης κρίσης. Κι’ αυτό γιατί η πολιτική και οικονομική κυριαρχία των πολυεθνικών επιχειρήσεων επί των πολιτικών ηγεσιών διεθνώς, παρεμποδίζει την επιλογή άσκησης πολιτικών αύξησης των επενδύσεων και των μισθών, πλήρους και σταθερής απασχόλησης και περιορισμού των πλεονασμάτων των τρεχουσών συναλλαγών. Από την άποψη αυτή, αξίζει να σημειωθεί ότι η Γερμανία το 2017 είχε πραγματοποιήσει επενδύσεις (δημόσιες και ιδιωτικές) της τάξης του 20% του ΑΕΠ, δηλαδή ελάχιστα χαμηλότερες από τον μέσο όρο (20,5% του ΑΕΠ) της ευρωζώνης. Το επιχείρημα της Γερμανίας για την μη αύξηση των επενδύσεων είναι ότι το υψηλό πλεόνασμα (8% του ΑΕΠ) των τρεχουσών συναλλαγών της οφείλεται, ουσιαστικά, στο υψηλό επίπεδο ανταγωνιστικότητας και ποιότητας των εξαγωγών της και όχι στο χαμηλό επίπεδο των επενδύσεων της (αύξηση των δημόσιων επενδύσεων το 2017 κατά 0,1%). Από την άποψη αυτή, το ερώτημα, μεταξύ των άλλων, που τίθεται είναι το εξής: ποιοι είναι οι λόγοι οι οποίοι διαμορφώνουν το φαινόμενο της μη σύνδεσης της ανεργίας με τον πληθωρισμό, παρά το γεγονός ότι οι κεντρικές τράπεζες αν και προβαίνουν στην αύξηση του ισολογισμού τους (π.χ. η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) δαπάνησε δύο τρις ευρώ σε αγορά κρατικών ομολόγων) αποτυγχάνουν στην επίτευξη του στόχου αύξησης του πληθωρισμού.

Η επεξεργασία και ανάλυση του φαινομένου ακύρωσης της καμπύλης Philips, π.χ. σε ΗΠΑ, Ε.Ε., συνηγορεί με το γεγονός ότι οι λόγοι που το διαμορφώνουν, μεταξύ των άλλων, είναι, κατά βάση, η εξέλιξη και η παραγωγική χρήση των νέων τεχνολογιών της ρομποτικής, του αυτοματισμού και της τεχνητής νοημοσύνης, η διευρυμένη αύξηση των ευέλικτων μορφών απασχόλησης που αποκρύπτουν το υψηλό επίπεδο της ανεργίας, η μείωση του μισθολογικού και μη μισθολογικού κόστους και η αύξηση της γήρανσης του πληθυσμού στην διεθνή και ευρωπαϊκή οικονομία. Πράγματι, οι τεχνολογικές εξελίξεις επηρεάζουν σε σημαντικό βαθμό την λειτουργία της οικονομίας, αφού επιδρούν σημαντικά στην παραγωγική διαδικασία, την απασχόληση και την διάρθρωση της, τα εισοδήματα και την καταναλωτική συμπεριφορά. Έτσι, όπως προκύπτει από τα δεδομένα των τεχνολογικών, παραγωγικών, εργασιακών και δημογραφικών εξελίξεων, ανατρέπονται οι πραγματικές υποθέσεις εργασίας, με αποτέλεσμα να απαιτούνται νέες υποθέσεις εργασίας, νέα οικονομικά υποδείγματα και περισσότερες μεταβλητές, οι οποίες θα λαμβάνουν υπόψη τις νέες κοινωνικο-οικονομικές εξελίξεις, όπως την αντικατάσταση εργαζομένων από τις ρομποτικές γραμμές παραγωγής, την δημογραφία και την γήρανση του πληθυσμού, τις ευέλικτες μορφές απασχόλησης, τις νέες μορφές (πλατφόρμες) οικονομικής και επιχειρηματικής δραστηριότητας, κ.λ.π. Και αυτό γιατί στις νέες αυτές τεχνολογικές, παραγωγικές και εργασιακές συνθήκες απαιτείται μία νέα σχέση μεταξύ της οικονομικής θεωρίας και του οικονομικού μοντέλου, προκειμένου να διαμορφωθεί η νέα σύζευξη της οικονομικής πραγματικότητας της τεχνολογικής έκρηξης του αυτοματισμού, της ρομποτικής και της τεχνητής νοημοσύνης με την κοινωνική πραγματικότητα, δηλαδή την αναδιάρθρωση των εισοδημάτων, την αντιμετώπιση των ανισοτήτων, την αύξηση των μισθών και την ρύθμιση της αγοράς εργασίας, αντικαθιστώντας την ανεργία και τις ευέλικτες και ανασφαλείς μορφές απασχόλησης από τις σταθερές και μόνιμες θέσεις εργασίας. Στις συνθήκες αυτές, η αύξηση του πληθωρισμού και η ποσοστιαία μείωση της ανεργίας, θα συνυπάρχουν με την διευρυμένη αύξηση της σταθερής απασχόλησης, την αύξηση των μισθών και την αύξηση της ζήτησης.

Οι εξελίξεις αυτές σηματοδοτούν για τη διεθνή και την ευρωπαϊκή οικονομία, την άμεση αναγκαιότητα σχεδιασμού ενός νέου θεωρητικού και κοινωνικο-οικονομικού-παραγωγικού υποδείγματος, το οποίο θα οδηγεί σε δίκαιη κατανομή του παραγόμενου πλούτου, λόγω της αύξησης της παραγωγικότητας εξαιτίας της χρήσης των νέων τεχνολογιών (μείωση του χρόνου εργασίας με εβδομάδα 32 ωρών και 4 ημερών (Mckinsey, 2017) χωρίς μείωση των αποδοχών), ταυτόχρονα με την αποτελεσματική και κοινωνική αντιμετώπιση των διαρθρωτικών ανακατατάξεων της απασχόλησης (εκτιμάται ότι το 85% των θέσεων εργασίας για το 2030 δεν έχει ακόμη επινοηθεί). Σε διαφορετική περίπτωση όπου η διεθνής και η ευρωπαϊκή οικονομία θα αρνηθεί ή θα καθυστερήσει την αναπτυξιακή και κοινωνική μετάβαση της στην ρομποτική εποχή, τότε εκτιμάται ότι θα αντιμετωπίσει την επόμενη κρίση (σοβαρότερη από την χρηματοπιστωτική) σε συνθήκες όξυνσης μίας θεμελιώδους αντίφασης στον πυρήνα της πραγματικής οικονομίας: αυτή της απασχόλησης και της διάρθρωσης της, της ανεργίας, της ανισοκατανομής του εισοδήματος και της χαμηλής ζήτησης που θα επιφέρουν αποεπένδυση και παράλληλα σοβαρή συρρίκνωση της παραγωγής, της προσφοράς και της ζήτησης. Με άλλα λόγια, στις συνθήκες αυτές, σε όρους πολιτικής οικονομίας, απειλείται να συντελεσθεί η σύγκρουση των παραγωγικών δυνάμεων και των παραγωγικών σχέσεων στην διεθνή και την ευρωπαϊκή οικονομία.