ΕΛΛAΔΑ

«Η πολυπολιτισμικότητα της Θεσσαλονίκης ανέβηκε στα βαγόνια του θανάτου το 1943 και δεν επέστρεψε ποτέ...»

«Η πολυπολιτισμικότητα της Θεσσαλονίκης ανέβηκε στα βαγόνια του θανάτου το 1943 και δεν επέστρεψε ποτέ...» - Κεντρική Εικόνα

"Στην προπολεμική Θεσσαλονίκη συνυπήρχαν δεκάδες εφημερίδες... ελληνόφωνες, γαλλόφωνες, ισπανόφωνες- ακόμα και λαντίνο και η καθεμία είχε το δικό της αναγνωστικό κοινό. Οι διαφημίσεις τους ξεπερνούσαν τους φυλετικούς και θρησκευτικούς διαχωρισμούς. Κι όμως, αυτό το νήμα κόπηκε απότομα το 1941. Η πολυπολιτισμικότητα της Θεσσαλονίκης ανέβηκε στα βαγόνια του θανάτου το 1943 και δεν επέστρεψε ποτέ...".

   Για την εισήγησή της ("Από τις δυο-τρεις γλώσσες σε μια -Διαφημίσεις στον Τύπο, πριν και μετά το 1941") στο τριήμερο συμπόσιο για τον εβραϊσμό της Θεσσαλονίκης, η Ηλιάνα Ερρέρα (αρχαιολόγος ερευνήτρια, βοηθός του -από την πλευρά του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, επιμελητή της έκθεσης "Διαιρεμένες μνήμες"- εφόρου του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Ευάγγελου Χεκίμογλου), μελέτησε (αποκλειστικά τον χώρο των φιλοξενούμενων διαφημίσεων κι όχι την πολιτική -ιδεολογική τοποθέτηση της εφημερίδας και των κειμένων της). Χρησιμοποιήθηκαν δημοσιεύματα στις εφημερίδες "Le progress" το 1939, "La volunte" 1934-1936, "Αξιόν" 1939, "Νέα Αλήθεια" 1935-1939 και "Απογευματινή" 1936-1938. Έτσι, παρά το γεγονός ότι κάθε εφημερίδα είχε το δικό της αναγνωστικό κοινό συναντάμε διαφημίσεις εβραίων επαγγελματιών σε ελληνόφωνες εφημερίδες και αντίστοιχες διαφημίσεις χριστιανών επαγγελματιών σε εβραϊκές εφημερίδες, που εκδίδονταν είτε στη γαλλική γλώσσα είτε στην ισπανοεβραϊκή με εβραϊκούς χαρακτήρες.

   Η χρήση, μάλιστα, των λεγόμενων "greeklish" (φαινόμενο που προϋπήρξε και σε άλλες πολυπολιτισμικές κοινότητες ανά την οθωμανική επικράτεια) είναι κι εδώ συχνά ελληνικοί όροι με εβραϊκά ή ισπανικά στοιχεία και το αντίστροφο...

   Στο μέγιστο ύψος των περιουσιών των άγνωστων μέχρι πρότινος και "αόρατων", όπως χαρακτηρίστηκαν (καθώς δεν υπάρχουν καν τα ίχνη τους) μνημείων της Θεσσαλονίκης, των εβραϊκών "κεϊλοτ", που εξαφανίστηκαν μετά την πυρκαγιά της πόλης και τη μετεγκατάστασή τους, αναφέρθηκε στην εισήγησή του ο έφορος του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Ευάγγελος Χεκίμογλου (ο οποίος είχε και τον γενικό σχεδιασμό και συντονισμό της εκδήλωσης).

   Όπως ανέφερε ο κ. Χεκίμογλου, στην περίοδο της ανοικοδόμησης της Θεσσαλονίκης (1923 και μετά) πάνω από τριάντα συναγωγές και ευκτήριοι οίκοι, μετεγκαταστάθηκαν από την πυρίκαυστο ζώνη κυρίως στις γειτονιές γύρω από τις λεωφόρους Βασιλίσσης Όλγας και Βασιλέως Γεωργίου, γεγονός πρωτοφανές ως προς τη μαζικότητά του στη διεθνή βιβλιογραφία. Η διαδικασία της μετεγκατάστασης παραμένει άγνωστη, είναι όμως βέβαιο ότι προκάλεσε συγκρούσεις των επιτροπών με τον αρχιραβίνο Κόρετζ, όταν οι επιτροπές εκποίησαν περιουσιακά στοιχεία των συναγωγών για να οικοδομήσουν τα νέα κτίρια των συναγωγών. Υπολογίζοντας την περιουσία των συναγωγών, με βάση την αντίστοιχη των χριστιανικών εκκλησιών, ο ομιλητής κατέληξε στο συμπέρασμα, ότι ήταν μεγάλου ύψους (υπερπολλαπλάσιου αυτού των ενοριών) αλλά δεν υπάρχουν στοιχεία γι' αυτήν στα κοινοτικά ούτε σε άλλα αρχεία λόγω της αυτοτέλειάς της (ο εβραϊκός όρος "κεϊλότ" είναι ο πληθυντικός αριθμός του όρου "κεϊλά", που σημαίνει τη μικρή οικιστική κοινότητα Εβραίων που αναπτύσσεται οικιστικά-αρχιτεκτονικά και τέλος κοινωνικά πέριξ του οικήματος της συναγωγής- η αντίστοιχη "ενορία" των ελληνοχριστιανικών οικισμών).

   Το τριήμερο συμπόσιο (και όχι συνέδριο καθώς η πλειονότητα των εισηγήσεων αφορούσαν σε υπό εξέλιξη έρευνες) πραγματοποιήθηκε με τη συμμετοχή 25 εισηγητών, παρουσίασε -κατά κοινή ομολογία- εντυπωσιακά νέα στοιχεία αναφορικά με την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης και μάλιστα σε μία συγκεκριμένη "σκοτεινή" περίοδο.

   Οι εισηγητές αναφέρθηκαν σε ερευνητικές διαδικασίες που αφορούν σε αρχεία με στοιχεία για τους εβραίους της Θεσσαλονίκης αλλά και προτάσεις για την ερευνητική αξιοποίησή τους. Σε ό,τι αφορά την τρέχουσα έρευνα, η εικόνα που διαμορφώθηκε μετά το πέρας του εντυπωιακού (σε όγκο στοιχείων και αριθμό εισηγητών και ακροατηρίου, υπό αντίξοες καιρικά και οργανωτικά συνθήκες) υπήρξε πλούσια και πολύπτυχη.

   Στο συμπόσιο επιχειρήθηκε: η ιδεολογική συγκρότηση της ιστοριογραφικής ταυτότητας των εβραίων, κατατέθηκαν νεα αρχειακά ευρήματα για τον προπολεμικό αντισημιτισμό (που πλέον συνδέεται ολοένα και περισσότερο με τις εξελίξεις στη διάρκεια της κατοχής και μετά από αυτήν), το ζήτημα των αποζημιώσεων και το ρόλο των χριστιανών κατοίκων της πολης στο θέμα των περιουσιών των εβραίων μετά το ολοκαύτωμα, το ρολο του Τύπου της εποχής, παρουσιάστηκαν αδημοσίευτοι πίνακες του πληθυσμού της απογραφής του 1940, και ασφαλώς του εβραϊκού πληθυσμού της, μαζί με στοιχεία για τη γλώσσα που αυτός μιλούσε, κατάλογοι απογραφών αλλά και ακαταχώριστων αλλού παιδιών που δολοφονήθηκαν στο Άουσβιτς, τέθηκαν πολύπλοκα ζητήματα που συνδέθηκαν με την επιστροφή των διασωθέντων (όπως ο διαφορισμός στη διεκδίκηση μιας θέσης στη μεταπολεμική ελληνική κοινωνία ανάλογα με τον τρόπο σωτηρίας, οι προσπάθειες για την ανάκτηση των εβραϊών περιουσιών και η διεκδίκηση των γερμανικών αποζημιώσεων) αλλα και θέματα πολιτισμού, ταυτότητας, μουσικής κληρονομιάς και γλώσσας.  

   "Η Θεσσαλονίκη για μένα, τον πρώτο καιρό, ήταν μια καινούρια Σαχάρα. Έρημος, χωρίς καμία αναφορά. Περπατούσες, περπατούσες και δεν έβρισκες σχεδόν τίποτε να σου θυμίζει την προπολεμική πόλη" ( Aνδρέας Λ. Σεφιχά, "Αναμνήσεις μιας ζωής και ενός κόσμου"). Το απόσπασμα του κειμένου από το βιβλίο του Ανδρέα Σεφιχά, που "επικαλέστηκε" στην έναρξη του συμποσίου ο ιστορικός Κωστής Κορνέτης, αυτή η "αχαρτογράφητη έρημος" του "εβραϊκού ζήτήματος" στη "σκοτεινή" Θεσσαλονίκη του πρώτου μισού του προηγούμενου αιώνα, άρχισε μετά και το άκρως ενδιαφέρον συμπόσιο που ολοκληρώθηκε σήμερα το μεσημέρι -αν όχι να παίρνει μορφή- να αποκρυπτογραφείται με βαση τα νέα στοιχεία που συνεχώς προκύπτουν απο τις αρχειακές διαθεσιμότητες αλλά και το υπό διαμόρφωση μεθοδολογικό σχήμα που θα ακολουθηθεί για τη διαχείρηση και την ερμηνεία τους.

   Το επιστημονικό συμπόσιο, υπό το γενικό τίτλο: "Δημογραφικές και κοινωνικές εξελίξεις στο πλαίσιο της εβραϊκής κοινότητας Θεσσαλονίκης. Αρχειακές και ερευνητικές διαθεσιμότητες (1912-1962)", που πραγματοποιήθηκε από την περασμένη Κυριακή μέχρι και σήμερα στους χώρους του Εβραϊκού Μουσείου και του Ινστιτούτου Γκαίτε της Θεσσαλονίκης, αποτελει μέρος του παράλληλου προγράμματος της έκθεσης "Διαιρεμένες μνήμες 1940-1950: Ανάμεσα στην ιστορία και το βίωμα", που εγκαινιάσθηκε προ μηνός στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης.

   Η έκθεση, που διοργανώνεται από το  Goethe-Institut Thessaloniki σε συνδιοργάνωση με το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης και το Deutsches Historisches Museum του Βερολίνου  θα ειναι ανοιχτή στο Μακεδονικό Μουσείο Θεσσαλονίκης ως τις 27 του ερχόμενου Φεβρουαρίου (από Πέμπτη έως Κυριακή).

.